توسن سرکش خشکسالی و مدیریت پرهزینه منابع آب

n3626585-6407844

هرساله با نزدیک شدن به فصل گرما و افزایش مصرف آب، نگرانی‌ها از بابت تامین پایدار این مایع حیات‌بخش افزایش می‌یابد و اهمیت توجه به مباحث مدیریت آب را در کانون توجه افکار عمومی قرار می‌دهد. اما به راستی مدیریت آب کشور برای مواجهه با چالش کم‌آبی به‌ویژه در زمان پیک مصرف چقدر آماده است؟
آنچه از تجارب سال‌های گذشته برمی‌آید این است که مدیریت آب کشور، استراتژی کلان و برنامه جامع و مدونی برای غلبه بر چالش کم‌آبی و مدیریت مصرف ندارد و مجموعه تمهیدات مدیریتی دستگاه‌های ذی‌ربط را می‌توان به انجام برخی اقدامات موقت و مسکّن‌گونه همچون کاهش فشار آب در شبکه‌های توزیع، حفر چندین چاه جدید در شهرها و روستاهای دارای تنش آبی و نیز بیان مکرر توصیه‌ها و هشدارها به مصرف‌کنندگان مبنی بر لزوم کاهش مصرف آب – که گاه رنگ تهدید و حتی التماس به خود می‌گیرد- خلاصه کرد.
شاید تا یک دهه پیش، برخی از این اقدامات به اصطلاح مدیریتی، توان پاسخگویی به چالش کم‌آبی در زمان پیک مصرف را داشت اما در حال حاضر به واسطه کاهش چشمگیر میزان بارش و بالطبع ذخایر آب سدها، تخلیه بی‌رویه سفره‌های آب زیرزمینی، افزایش جمعیت و تقاضا برای آب، ابعاد این چالش به قدری گسترده است که دیگر با رویکرد سنتی به امر خطیر مدیریت منابع و مصارف آب نمی‌توان از عهده این کار برآمد.
هرچند که چالش کم‌آبی در ایران بسیار جدی است و پیامدهای ناگواری به همراه دارد اما در عین حال، راهکارهای غلبه بر این چالش نیز روشن است؛ سرمایه‌گذاری کافی و بهره‌گیری از تکنولوژی برای افزایش بهره‌وری آب در بخش‌های مختلف شرب، کشاورزی و صنعت.
بنابر آمار رسمی وزارت نیرو، میزان تلفات در شبکه‌های توزیع آب شرب به طور متوسط در حدود ۱۵درصد است که این حجم بالای تلفات عمدتا به دلیل فرسودگی شبکه‌های توزیع و نشت و هدررفت مستمر آب اتفاق می‌افتد. برآوردها حکایت از آن دارد که برای کاهش هر یک درصد هدررفت فیزیکی آب می‌بایست دست‌کم ۱۲۰۰ میلیارد تومان کار اجرایی انجام شود. این بدان معناست که برای جلوگیری از هدررفت ۱۵ درصدی آب به بودجه‌ای معادل ۱۸۰۰۰ میلیارد تومان نیاز داریم که رقم بسیار بالایی است.
اما به واقع، این حجم از تلفات به دلیل آنکه بخش شرب تنها ۶ درصد از کل مصرف آب کشور را به خود اختصاص داده است، در مقایسه با هدررفت آب در بخش کشاورزی که ۹۰ درصد آب استحصال شده را مصرف می‌کند، چندان زیاد نیست. بر طبق آخرین آمار منتشرشده از سوی وزارت جهاد کشاورزی، متوسط راندمان آبیاری در کشور اندکی بیش از ۴۰ درصد است. به بیان دیگر، در حدود ۶۰ درصد از مجموع آبی که در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، به استفاده گیاه نمی‌رسد و هدر می‌رود.
یکی از راهکارهای اساسی برای افزایش راندمان آبیاری و ارتقای بهره‌وری آب در بخش کشاورزی، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و جایگزینی آن با روش‌های آبیاری سطحی است. این امر باعث می‌شود که راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی به نحو چشمگیری افزایش یابد. اما چالش اصلی در اینجاست که از حدود ۸ میلیون و ۷۰۰هزار هکتار اراضی آبی در کشور، تنها در حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار هکتار به این سامانه‌ها مجهز شده‌اند و آبیاری در مابقی اراضی به روش‌های سنتی با بازده بسیار کم انجام می‌شود.
هرچند وزارت جهاد کشاورزی در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به بحث توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و ارتقای بهره‌وری آب داشته است اما به نظر می‌رسد سرعت و کارآیی اقدامات انجام شده به هیچ وجه تناسبی با گستردگی ابعاد محدودیت‌های آبی کشور ندارد و چنانچه با همین روند پیش برویم، تا چندسال آینده در بسیاری از مناطق حتی آب کافی برای کشاورزی وجود نخواهد داشت که اصولا نیازی به ارتقای بهره‌وری آب داشته باشیم!
اما در این بین‌، تکلیف مدیریت مصرف آب در بخش صنعت از دیگر بخش‌ها روشن‌تر و راهکارهای پیش روی آن هم سهل‌تر است چراکه اولا کم‌ترین میزان مصرف به این بخش اختصاص دارد و ثانیا این بخش در مقایسه با دو بخش دیگر از توان مالی بهتری برای اجرای راهکارهای مدیریتی برخوردار است.
بر این اساس، مهم‌ترین راهکاری که از سوی کارشناسان برای کاهش مصرف آب در بخش صنعت پیشنهاد می‌شود، انتقال صنایع آب‌بر از مناطق خشک و کم‌آب که عمدتا فلات مرکزی ایران را در بر می‌گیرد به نواحی ساحلی و استفاده از آب‌های نامتعارف است.
اگرچه اجرای طرح‌های کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری آب در بخش‌های مختلف نیاز به سرمایه و امکانات زیادی دارد و پاسخگویی سریع به همه این نیازها آن هم با تنگناهای بودجه عمرانی دولت بسیار دشوار است اما اهمیت آب در حفظ و توسعه همه‌جانبه کشور ایجاب می‌کند که تخصیص اعتبارات به این بخش در اولویت قرار گیرد و افزون بر بودجه دولت، از سرمایه‌های بخش خصوصی و حتی سرمایه‌گذاران خارجی برای این منظور استفاده شود.



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *