آب، کلید رشد و توسعه پایدار

آب منبع بقاي همه موجودات زنده روي زمین و عنصر اصلی توسعه پایدار محسوب می‌شود. انسان‌ها برای دستیابی به سلامتی، تندرستی و همچنین توسعه اقتصادي و اجتماعی به منابع آبی نیازمند هستند. همچنین از نظر زیست‌محیطی، اکوسیستم‌ها پیوندي ناگسسته با آب دارند. رشد جمعیت و توسعه شتابان اقتصاد و تشدید مصرف و استفاده نامطلوب از منابع آب در دهه‌هاي گذشته، منجر به عدم تعادل بین آب موجود و آب مورد نیاز شده است. این عدم تعادل، بحران واقعی را در بسیاري از مناطق جهان به‌خصوص مناطق خشک، به علت کم‌آبی، آلودگی کیفی آب و تخریب منابع آب شیرین گسترش داده است.
پیش‌بینی شده است که تا سال۲۰۲۵ تقریبا ۳.۵ میلیارد نفر، معادل تقریبا ۶.۵ برابر سال ۲۰۰۰ در کشورهاي در بحران آب زندگی خواهند کرد، کمتر از ۱.۱ میلیارد نفر به آب سالم دسترسی خواهند داشت و تقریبا ۲.۵ میلیارد نفر از دسترسی به سیستم‌هاي بهداشتی مناسب محروم خواهند بود. این در حالی است که متاسفانه اکثریت این افراد در کشورهاي در حال توسعه زندگی خواهند کرد. بیانیه مجمع هزاره سازمان ملل، سال ۲۰۱۵ را به عنوان سال هدف براي نیمی از جمعیت که از حصول یا دسترسی به آب آشامیدنی سالم محروم هستند تعیین کرد تا هشدار و راهواره‌ای باشد براي بخش اعظمی از جمعیت ساکن در مناطقی که از دسترسی به سیستم‌هاي بهداشتی محروم هستند. در این میان بسیار بدیهی است که کشورهای در حال توسعه و عمدتا خشک مانند ایران، از کمبود مزمن آب آسیب بیشتری خواهند دید. در ایران در صورت بارش باران نسبتا زیاد در بعضی از فصول، به علت عدم سرمایه‌گذاري و نبود تکنولوژي‌هاي مناسب ذخیره آب، همواره با کمبود آب مواجه هستیم. از طرف دیگر و با وجود کاهش آب قابل مصرف، تقاضاي آب براي کشاورزي، صنایع و مصرف خانگی در حال افزایش است که این تقاضا نتیجه رشد جمعیت و توسعه اقتصادی کشور است.
به طور کلی در منطقه خاورمیانه و به‌ویژه در ایران، بخش کشاورزي بیش از سایر بخش‌هاي دیگر آب مصرف می‌کند. علاوه بر این با توجه به سیاست کشور در راستای افزایش جمعیت در آینده، آب بیشتري نیز براي تولید اضافی غذا و نگهداشت جمعیت فزاینده ضروري خواهد بود.
طبق آمار مستند، در حدود ۴۰ درصد محصولات کشاورزی به آبیاري نیازمند هستند که این محصولات منبع تولید حدود ۷۰ درصد مواد غذایی هستند. با توجه به اینکه شیوه‌هاي رایج کشاورزي به آب زیادي نیاز دارد، بنابراین تامین غذا در کشور با روش‌های سنتی به مقدار بسیار زیاد به آب بستگی دارد. افزایش تقاضا به مواد غذایی باعث شده که آب‌هاي زیرزمینی به طور فزاینده‌اي بهره‌برداري شود و بهره‌برداري فزاینده از آب‌هاي زیرزمینی، چرخه‌هاي آب (سیکل هیدرولوژیکی) را ضایع کرده و به اکوسیستم‌هاي آب شیرین در کشور صدمه زده است. علاوه بر این، سبب فرسایش و شوري خاك در بسیاری از نقاط شده و نهایتا کاهش آب در دسترس و نیز کاهش بهره‌وري در تامین غذا را در پی داشته است.
در بسیاری موارد دیده شده است که کشاورزان اقدام به حفر چاه در مناطق اشتباه و بعضا در اطراف اکوسیستم‌های آبی کرده‌اند که نه تنها به منابع آبی نرسیدند بلکه بسیاری از اکوسیستم‌های مهم آبی کشور همچون دریاچه ارومیه را بر اثر این شیوه‌های غلط بهره‌برداری از بین برده‌اند و یا در بسیاری موارد به طور غیرمجاز اراضی ملی شامل جنگل و مراتع را برای زیر کشت بردن و تولید غذای بیشتر، پاک‌تراشی کرده‌اند که از این حیث نیز ضررهای جبران‌ناپذیری بر پیکره محیط‌زیست کشور وارد شده است. البته نه به جهت حمایت از این اقدامات اشتباه بلکه برای یافتن راهکاری واقع‌بینانه و عملی، یادآوری این نکته ضروری است که انسان برای حمایت و حفاظت از محیط‌زیست اطرافش در درجه اول نیاز به تامین حداقل نیازهای معیشتی خویش دارد. تمام طرح‌های حمایت و حفاظت از منابع طبیعی و طرح های خروج دام از عرصه منابع طبیعی زمانی می‌تواند نتیجه‌بخش باشد که بین این طرح‌های کارشناسی و نیاز مردم انطباق وجود داشته باشد. زمانی می‌توانیم جلوی بحران‌های طبیعی موجود در کشور را بگیریم که منافع مردم استفاده کننده را نیز تامین کنیم. بحران آب و خشکسالی که به عنوان یک بلای طبیعی، اکثر کشورهای دنیا را با خطرات جدی روبه‌رو کرده است در حال حاضر کشور ما را نیز هدف قرار داده است. بنابراین تمامی متخصصان و کارشناسان حوزه منابع طبیعی زمانی می‌توانند راه‌حل مناسب برای بهینه‌سازی مصرف آب، به‌ویژه در بخش پرمصرف آن یعنی کشاورزی، ارایه دهند که بتوانند با روش‌های جدید و پیشرفته، راهکاری به کشاورزان یا همان مصرف‌کنندگان عمده معرفی کنند که با حداقل مصرف آب به بیشترین و باکیفیت‌ترین میزان محصول دسترسی پیدا کنند.
طبق آمار مستند جهانی، در خاورمیانه مقدار آب مصرف شده در خانواده و بخش‌هاي صنعتی به سرعت در حال افزایش است. با افزایش نرخ‌هاي مصرف آب بین سال‌هاي ۱۹۹۵ و ۲۰۲۵ پیش‌بینی می‌شود که این میزان مصرف به حدود ۷۰ درصد برسد. علت اصلی آلودگی و تلف شدن و هرز رفتن آب، به واسطه مصرف خانگی، بخش صنایع و کشاورزي است. انباشته شدن مواد آلوده در دریاچه‌ها و رودخانه‌ها یک مساله بحرانی در میان کشورهاي منطقه خاورمیانه است و علت اصلی آن وجود گاز ازت و فسفر در محتواي کودهاي شیمیایی در بخش کشاورزی است. در این منطقه آلودگی آب به وسیله فلزات سنگین و مواد شیمیایی سمی که از صنایع و زراعت پخش شده، بسیار خطرناك و جدي است، به‌طوري که آلودگی آب سطحی به سرب ۲۰ برابر و بیشتر نسبت به سطح آب‌ها در سایر کشورهاست که عمدتا از صنایع پخش شده و فاجعه‌آمیز است، بنابراین آلودگی یکی از عمده‌ترین عوامل محدودیت و توسعه‌نیافتگی کشورهاي منطقه شده است.
نگاهی گذرا به این آمار جهانی خود به تنهایی گویای این واقعیت است که باید رویکرد کشاورزی در کشورهای منطقه و به‌ویژه ایران از سنتی به کشاورزی مدرن تغییر کند. متاسفانه استفاده بی‌رویه از کود و سموم کشاورزی در کشور منجر به آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی و شیوع انواع بیماری‌های کشنده شده است. نگاهی گذرا به آمار انواع سرطان و بیماری‌های پوستی در شمال کشور که قطب کشاورزی ایران است به‌روشنی گویای وضعیت بحرانی سلامت مردم به جهت استفاده بی‌رویه از نهاده‌های کشاورزی است. شیوع این بیماری‌ها در کنار سایر بحران‌های طبیعی نظیر خشکسالی می‌تواند بر چرخه اقتصاد کشاورزی کشور تاثیر منفی بسیاری داشته باشد؛ بحرانی که در نهایت می‌تواند در طول زمان، کشور را با معضل کمبود غذا، خشکسالی و آلودگی محیط‌زیست مواجه کند.
طبق آمار وزارت نیرو، ۹۲ درصد آب مصرفي در كشور مربوط به بخش كشاورزي است. متوسط مصرف آب جهاني در بخش كشاورزي ۷۰ درصد است كه اين آمار نشان مي‌دهد ايران ۲۲ درصد بيشتر از متوسط جهاني مصرف دارد. ‌سالا‌نه در كشور ۹۵ ميليارد متر مكعب آب مصرف مي‌شود كه ۹۲ درصد آن در بخش كشاورزي، ۶ درصد در بخش شرب و خانگي روستايي و شهري، ۱.۵ درصد در بخش صنعت و ۰.۵ درصد در بخش عمومي و پارك‌ها و فضای سبز مصرف مي‌شود. مصرف ۹۲ درصد آب در بخش كشاورزي بسيار بالا‌ست چرا كه متوسط مصرف آب در جهان در بخش كشاورزي ۷۰ درصد بوده و حتي برخي كشورها موفق شده‌اند اين مصرف را به ۵۰ درصد كاهش دهند درحالی‌که متاسفانه در ایران روند مصرف آب در بخش کشاورزی نه تنها کاهش یا کنترل نشده که حتی با وجود معضل جهانی خشکسالی و تغییر اقلیم در حال افزایش
است.
بنابراین به جهت جلوگیری از تشدید روند بحران کمی و کیفی آب در کشور ضروری است در بخش كشاورزي تحولا‌ت بزرگي رخ دهد. اين تحولات بدین معناست که الزاما باید از تکنولوژی‌های نوین و روش‌های پیشرو که در حال حاضر در دنیا و در صنعت کشاورزی استفاده می‌شود، بهره بگیریم.
یکی از مهم‌ترین و به‌روزترین روش‌های کشاورزی نوین در قرن حاضر، استفاده از روش‌های بیوتکنولوژی در کشاورزی با معرفی محصولات تراریخته است. در حال حاضر مهندسان ژنتیک کشاورزی با معرفی ارقام مقاوم به خشکی و شوری کمک بزرگی در حل بحران آب کرده‌اند. متاسفانه در قرن حاضر کمبود آب و خشکسالی به یک بحران بزرگ جهانی مبدل شده است، تغییر وضعیت اقلیم، تغییر فصول، ایجاد طوفان‌های سهمگین و کشنده در دنیا که اخیرا در آمریکا نیز شاهد آن بودیم و بسیاری دیگر از بلایای طبیعی به علت تغییر شرایط آب و هوا و خشکسالی‌های طولانی در دنیا در حال وقوع است.
با توجه به اینکه کشور ایران به لحاظ جغرافیایی در زون (ناحیه) خشک و نیمه خشک واقع شده است و بیش از نیمی از مساحت کشورمان در ناحیه خشک قرار گرفته است و از دیگر سو، به علت استفاده غلط و غیراصولی از منابع آبی و اختصاص بخش بزرگی از آب مصرفی کشور به بخش کشاورزی، بحران جهانی کمبود آب در ایران با توجه به شرایط خاص و استراتژیک کشور می‌تواند خطرناک‌تر از سایر نقاط دنیا باشد.
طبق آمار وزارت نیرو، سالا‌نه ۱۳۰ ميليارد متر مكعب در كشور بارندگي صورت مي‌گيرد كه متاسفانه نمي‌توانيم بیش از ۳۵ ميليارد متر مكعب آن را مهار كنيم. ‌بنابراین با توجه به شرایط موجود علاوه بر اینکه کشور نیاز مبرم به ایجاد زیرساخت‌هایی جهت کنترل و نگهداشت نزولات جوی دارد به‌طور موازی استفاده از ارقام پرمحصول و مقاوم به انواع تنش‌های زیستی و غیرزیستی و به‌ویژه مقاوم به خشکی و شوری با توجه به وضعیت اقلیمی و توپوگرافی کشور امری بدیهی و محرز است.
یکی از مهم‌ترین اقلام غذایی در سبد خانوار ایرانی برنج است. با توجه به معضل خشکسالی در کشور و محدودیت آب از یک طرف و تولید برنج با سیستم زراعی متداول غرقابی که نیازمند آب فراوان است، نیاز مبرم به ایجاد واریته‌های متحمل به خشکی در جهت نیل به خودکفایی در این محصول استراتژیک احساس می‌شود. از آنجایی که برنج متحمل به خشکی است، تغییر سیستم زراعت برنج ضمن کاهش هزینه‌های تولید، امکان توسعه این محصول در استان‌های آذربایجان ‌شرقی و غربی، قزوین، اردبیل، زنجان، اصفهان، فارس و حتی سیستان و بلوچستان را فراهم و محدودیت کشت برنج در مناطق پرآب مانند استان‌های شمالی را برطرف خواهد کرد. در این راستا بیوتکنولوژی نوین با معرفی محصولات تراریخته مقاوم به انواع تنش‌های زیستی و غیرزیستی، محدودیت آب را از طریق تولید گیاهان متحمل به خشکی کاهش می‌دهد. از آنجایی که بیشترین مصرف آب در بخش کشاورزی است و مصرف خانگی سهم کمی در استفاده از آب دارد، بنابراین صرفه‌جویی مردم هم تاثیر چندانی در بحران کمبود آب نخواهد داشت. درحالی‌که صرفه‌جویی در بخش کشاورزی می‌تواند تاثیر زیادی در حل بحران آب داشته باشد. استفاده از منابع ژنتیکی باارزش و شناسایی ژن‌های مقاوم در برابر خشکی، مصرف آب را به یک ‌سوم تا یک‌ چهارم مقدار کنونی کاهش داده و از این طریق در مصرف مقدار زیاد آب صرفه‌جویی کرده و آب صرفه‌جویی شده را در زراعت‌های دیگر مورد استفاده قرار خواهد داد که این امر جز ترویج کشت محصولات تراریخته مقدور نخواهد بود.
و سخن آخر، با توجه به میزان منابع آب و سرانه مصرف، ایران از جمله کشورهایی است که در گروه کشورهای مواجه با کمبود فیزیکی آب قرار دارد، از طرفی در حال حاضر بزرگ‌ترین چالش و مشکل زیست‌محیطی ایران مساله کم‌آبی است. این بحران تا جایی ادامه خواهد داشت که خودکفایی را با خطر مواجه کند، بنابراین در راستای افزایش کمی و کیفی محصولات زراعی، جامعه متخصصان صنعت کشاورزی کشور استفاده از روش‌های مهندسی ژنتیکی و تولید گیاهان تراریخته را تنها و کاربردی‌ترین روش برای مقابله با این معضل معرفی کرده‌اند. نهاده‌های آب و خاک و ذخایر ژنتیکی از نهاده‌های اصلی کشاورزی هستند و تولیدکننده برتر کسی است که بتواند در این شرایط حساس از این نهاده‌ها به شکل مطلوب استفاده کند. بنابراین در حال حاضر دانشمندان بیوتکنولوژی کشور با دستیابی به فناوری تولید اولین برنج تراریخته در دنیا نه تنها به کشورمان، بلکه به حل بحران کمبود غذا و در جهت نیل به امنیت غذایی، به جامعه جهانی نیز خدمت کرده‌اند.
زمان آن رسیده که به جای مخالفت بدون پایه و اساس علمی، مسایل و مشکلات کشور را بررسی دقیق‌تری کنیم و براساس داشته‌ها و سرمایه‌های موجود راهکار ارایه دهیم، نه اینکه با محاسبات اشتباه و غیراصولی مجبور به واردات برنج و دانه‌های روغنی و خوراک دامی با صرف هزینه بالا از سایر کشورها باشیم.

*دکتر الهام باقری راد – بیولوژیست



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *