حمایت از به‌هم‌رسانی شرکت‌ها برای توسعه مشترک محصولات همگرا

سلطانی2

هرچند بحث فناوری‌های همگرا در جهان سابقه‌ای نزدیک به دو دهه دارد اما از ورود این موضوع به ادبیات رسمی فناوری در کشور ما، زمان زیادی نمی‌گذرد. با این وجود، اهمیت این بحث در توسعه فناوری‌های نوین و صنایع پیشرفته سبب شد که با دستور معاون علمی و فناوری ریاست جمهوری، مرکزی تحت عنوان مرکز راهبردی فناوری‌های همگرا از سال ۱۳۹۴ در این معاونت آغاز به کار کند. برای آشنایی با این مرکز و فعالیت‌ها و برنامه‌های آن با دکتر علی‌محمد سلطانی؛ ریاست مرکز راهبردی فناوری‌های همگرا به گفت‌وگو نشستیم که متن آن را در ادامه خواهید خواند.

منظور از فناوری‌های همگرا چیست و این مفهوم از چه زمانی وارد ادبیات توسعه فناوری شد؟
همگرایی فناوری‌ها روندی است که اواخر قرن بیستم شکل گرفت و در سال‌های آغازین قرن جدید رو به گسترش بوده است. در محصولاتی که در سال‌های اخیر تولید می‌شوند، همزمان از چندین فناوری بهره گرفته می‌شود و عملکرد محصول به هم‌افزایی این فناوری‌ها وابسته است. یک نمونه آشنای چنین محصولاتی گوشی‌های تلفن همراه هستند. برای تولید این گوشی‌ها، فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و فناوری نانو و مواد پیشرفته به کار گرفته شده‌اند. در دهه اخیر، چهار فناوری نانو، زیستی، اطلاعات و ارتباطات و شناختی از جمله فناوری‌هایی بوده‌اند که بیش از همه در محصولات به صورت همزمان و هم‌افزا مورد استفاده قرار می‌گیرند. مطرح شدن مفهوم فناوری‌های همگرا به مطالعات بنیاد ملی علوم آمریکا در اوایل قرن جاری باز می‌گردد و پس از آن، در برنامه‌های کشورهای مختلف و همین طور در متون دانشگاهی مختلفی مورد بحث قرار گرفته است. اگرچه امروزه چهار فناوری مذکور بیشتر به عنوان فناوری‌های همگرا مشهور شده‌اند، اما ممکن است در آینده فناوری‌های دیگری هم به آنها افزوده شوند.
در کنار مفهوم «فناوری‌های همگرا»، بحث مهم دیگری نیز مطرح است که از آن با عنوان «همگرایی فناوری‌ها» یاد می‌شود. همگرایی فناوری‌ها بدین معنی است که به هنگام طراحی و توسعه محصولات، متخصصانی از رشته‌های مختلف کنار هم بیایند و با یکدیگر همکاری داشته باشند. بدین ترتیب، همگرایی فناوری‌ها بیش از آنکه یک مبحث فنی باشد، یک موضوع فرهنگی است و در روحیه کار تیمی و میان رشته‌ای ریشه دارد. لازم به ذکر است که همگرا شدن حوزه‌های فناوری، روندی جدی در توسعه محصولات آینده است و دیگر کمتر محصول پیچیده‌ای را می‌توان یافت که در آن از حوزه‌های مختلف فناوری بهره نبرده باشد.
مفهوم همگرایی فناوری‌ها در کشور ما از کدام مقطع زمانی مورد توجه قرار گرفت و در این راستا چه اقداماتی انجام شده است؟
برخی از محصولاتی که طی سال‌های اخیر در کشور تولید شده‌اند و برخی از پروژه‌های تحقیقاتی صورت گرفته عملا حاصل همگرایی فناوری‌ها بوده‌اند. اما از این مفهوم به صورت آگاهانه یا رسمی برای توصیف فعالیت‌های مذکور به کار گرفته نمی‌شد. اوایل دهه ۱۳۹۰، مطالعاتی درباره روند همگرایی فناوری‌ها آغاز شد. نهایتا در سال ۱۳۹۴، با دستور آقای دکتر ستاری، معاون علمی و فناوری رییس‌جمهوری، مرکزی در معاونت علمی و فناوری به صورت متمرکز در این حوزه فعالیت خود را آغاز کرد. همچنین کمیته‌ها یا مراکزی در این راستا در فرهنگستان علوم پزشکی، دانشگاه مالک اشتر و دانشگاه تهران شکل گرفته‌اند.
در حال حاضر، مرکز راهبردی فناوری‌های همگرا چه حوزه‌هایی را تحت پوشش گرفته و ماموریت‌هایی که برای این مرکز تعریف شده، چیست؟
در مرکز راهبردی، نقاطی که همگرایی فناوری‌ها در آنها روی می‌دهد به صورت مداوم رصد می‌شوند. تاکنون حدود ۴۰ نقطه همگرایی را شناسایی کرده‌ایم. در مرحله بعد، این امر بررسی می‌شود که در کدام یک از نقاط همگرایی، فعالیت‌هایی در کشور انجام گرفته یا قابلیت‌های پایه مورد نیاز برای گسترش فعالیت‌ها وجود دارد. ما از طریق نوعی فرآیند اولویت‌گذاری که به ماتریس جذابیت – امکانپذیری معروف است، ۷ نقطه همگرایی را به عنوان نقاط دارای اهمیت برای فعالیت در کشور انتخاب کرده‌ایم. این نقاط عبارتند از: حوزه رابط مغز و رایانه، نسل جدید توالی‌یابی ژنتیکی، پرینترهای زیستی، حسگرهای پیشرفته، چیپ‌های زیستی، میکروفلوئیدیک و زیست‌شناسی مصنوعی. البته در یکسال اخیر بر سه حوزه اول تمرکز شده است. در عین حال که فعالیت رصدی در مورد دیگر نقاط ادامه دارد، فعالیت‌های مطالعاتی و حمایت‌ها با تمرکز بیشتری روی این ۷ نقطه ادامه پیدا می‌کند. ترویج این فناوری‌ها نیز از طریق سایت مرکز (nbic.isti.ir) و سایر ابزارهای اطلاع‌رسانی در فضای مجازی انجام می‌شود.
با توجه به پیچیدگی و ریسک بیشتر تولید محصولاتی با استفاده از همگرایی فناوری‌ها، چه حمایت‌هایی از افراد و شرکت‌های فعال در این عرصه به عمل می‌آید؟
هنگامی که نقطه همگرای خاصی به عنوان نقطه دارای اهمیت انتخاب می‌شود، ابتدا مطالعه جامعی درباره ابعاد فنی، تجاری و اجتماعی آن در سطح بین‌المللی و در سطح داخلی صورت می‌گیرد. این مطالعه روشن می‌کند که از یک سو، روند توسعه حوزه در سطح جهان چگونه است و با چه چالش‌هایی مواجه است و از سوی دیگر، داشته‌ها و توانمندی‌های ما در داخل کشور چیست، چه تقاضاهای بالقوه‌ای در کشور برای محصولات این حوزه وجود دارد و چه چالش‌هایی از نظر فنی، حقوقی و تجاری‌سازی در میان هستند.
بر مبنای این مطالعه، سبد توانمندی‌ها و سبد متقاضیان شکل می‌گیرد و همچنین، شرکت‌ها یا نهادهایی که به سرمایه‌گذاری و توسعه کسب و کار در حوزه مورد بررسی علاقه‌مندند، شناسایی می‌شوند. در مرحله بعد، جلساتی به منظور به‌هم‌رسانی عرضه و تقاضا یا انتخاب محصولات برتر به منظور سرمایه‌گذاری و عقد قراردادهای همکاری برگزار می‌شود. نقش مرکز همگرا شناسایی تیم‌ها و نهادهای توانمند در هر یک از دسته‌های مذکور و معرفی آنها به یکدیگر است. در صورتی که مذاکرات اولیه نویدبخش باشد، حمایت‌های مالی و غیرمالی به منظور توسعه محصول و تجاری‌سازی ارایه می‌شود. حمایت از یک تیم دارای فناوری فقط این نیست که منابع مالی در اختیار آنها گذاشته شود، حتی ممکن است این حمایت مالی مشکل‌ساز هم باشد. حمایت اصلی مرکز بر به‌هم‌رسانی عوامل (Match-making) متمرکز است. تیم فناور نیاز به تیم توسعه دهنده کسب و کار دارد تا یک ایده فنی به یک ارزش مشتری‌پسند تبدیل شود و بعد از آن به تولید برسد. این عوامل تشکیل یک زنجیره را می‌دهند که مرکز تلاش می‌کند به جای حمایت از یک تیم، زنجیره را مورد حمایت قرار دهد.
از آنجاکه این عرصه نیازمند فعالیت و همکاری گروهی متخصصان رشته‌های مختلف است، آیا سازوکارهایی برای برقراری ارتباط و همکاری کارشناسان و متخصصان رشته‌های مختلف پیش‌بینی شده است؟
همانطور که ذکر شد، در مرکز، سبد توانمندی‌ها و سبد متقاضیان در هر نقطه همگرایی شکل می‌گیرد و به صورت مستمر به‌روزرسانی می‌شود. در نتیجه، هنگامی که توسعه محصولی به عنوان یک پروژه مطرح می‌شود، متخصصان مختلفی که باید در این زمینه همکاری کنند یا با تکیه بر داده‌های موجود یا با کمک مشاوران مرکز شناسایی می‌شوند. برای مثال، یک پروژه در حوزه رابط مغز و رایانه به متخصصانی در حوزه علوم شناختی، الکترونیک، نرم‌افزار و روانشناسی نیاز دارد. چنین تخصص‌هایی الزاما در یک شرکت جمع نشده‌اند و لازم است که شناسایی و به هم معرفی شوند. البته این موضوع مربوط به ابتدای کار است. در ادامه باید، تیم فناور و تیم سرمایه‌گذار و تیم توسعه‌دهنده کسب و کار به یکدیگر معرفی شوند. به همین دلیل است که همگرایی فناوری‌ها و همگرایی متخصصان از حوزه‌های مختلف به عنوان یک موضوع فرهنگی دارای اهمیت خاصی است.
بخشی از همکاری به صورت استخدام افراد دارای تخصص‌های مختلف در یک شرکت انجام می‌شود اما یکی از فرصت‌هایی که مفهوم همگرایی ایجاد می‌کند همکاری شرکت‌های رشته‌های مختلف برای توسعه مشترک یک محصول همگراست. مرکز برای این همکاری، از به‌هم‌رسانی این شرکت‌ها حمایت می‌کند.
برای فراهم کردن زیرساخت‌های لازم به منظور همگرایی فناوری‌ها و تولید محصولات نوآورانه چه برنامه‌هایی اندیشیده شده است؟
بخش بزرگی از زیرساخت‌های مورد نیاز برای فعالیت در حوزه فناوری‌های همگرا همان زیرساخت‌هایی است که در حوزه‌های نانو، زیستی، اطلاعات و شناختی مورد نیازند. در واقع، فناوری همگرا حوزه جدید و متمایزی از فناوری نیست و بنابراین، تجهیزات اختصاصی زیادی ندارد. مهم‌ترین نکته این است که بتوانیم زیرساخت‌های موجود را به صورت نظام‌مند به اشتراک بگذاریم و از دوباره‌کاری و تجهیز موازی پرهیز کنیم. شبکه آزمایشگاهی فناوری‌های راهبردی یکی از تلاش‌ها در این راستاست و در حوزه فناوری‌های همگرا نیز از آن بهره می‌گیریم. همچنین، تجهیزات باارزشی در اختیار شرکت‌های فعال و برخی آزمایشگاه‌های پیشرو قرار دارد. اطلاعات مربوط به این تجهیزات بخشی از سبد توانمندی‌ها را شکل می‌دهد که به طور مداوم رصد و بروزرسانی می‌شود و در صورتی که برای پروژه‌ای به این تجیهزات نیاز وجود داشته باشد، به تیم‌های فعال معرفی خواهند شد. قطعا در این مسیر با کمبودهایی از جنس زیرساخت‌ها هم روبرو هستیم. مهم‌ترین آنها در بخش فنی مراکز توسعه محصول است که در قالب پایلوت‌ها، فب‌ها و… باید ایجاد شوند و در بخش سیاستی هم ورود به موقع دولت به تنظیم‌گری است.
همگرایی فناوری‌ها چه نقشی در دستیابی به اقتصاد دانش‌بنیان ایفا می‌کند؟ استقبال شرکت‌های دانش‌بنیان برای ورود به این عرصه چگونه است؟
محصولات دانشی روند استفاده توامان از فناوری‌های مختلف را به طور جدی دنبال می‌کنند و نمی‌توان در اقتصاد دانشی به محصولات ساده یک فناوری خاص بسنده کرد و با دیگران رقابت نمود. در مورد شرکت‌های ایرانی هم باید بگویم که طی بررسی‌ای که سال گذشته انجام شد، پیش از آغاز به کار مرکز و پیش از مطرح شدن مبحث فناوری‌های همگرا، حدود ۵۷ شرکت دانش‌بنیان داخلی ۹۳ محصول را تولید می‌کردند که در حوزه فناوری‌های همگرا قرار می‌گیرند. اکثر این شرکت‌ها بدون آنکه محصول خود را همگرا بنامند، آنها را تولید و عرضه می‌کنند. در واقع، همانطور که پیشتر ذکر شد، همگرایی فناوری‌ها یک روند رو به رشد و بالفعل در حوزه فناوری‌های جدید است. با این حال، تعداد شرکت‌ها و تعداد محصولات ایرانی در این حوزه مخصوصا محصولات پیچیده و نوآورانه، چندان زیاد نیست. یک دلیل این امر این است که یک فناوری کلیدی در حوزه همگرایی فناوری الکترونیک است و کشور ما در صنعت الکترونیک چندان فعال نیست. در نتیجه، محصولات موجود بیشتر در حوزه همگرایی نرم‌افزار و فناوری شناختی از یک سو و همگرایی فناوری‌های زیستی و سایر فناوری‌ها مانند نرم‌افزار و نانو از سوی دیگر توسعه پیدا کرده‌اند. ما شرکت‌ها و محصولات ایرانی را به دقت رصد می‌کنیم و یکی از راهبردهای اصلی ما این است که با شرکت‌های فعال وارد تعامل می‌شویم و از آنها می‌خواهیم که برنامه‌های آتی‌شان را برای توسعه سبد محصولاتشان مطرح کنند تا حمایت‌هایمان را بر مبنای برنامه‌های آنها طراحی و اجرا کنیم.
ارایه آموزش‌های بین رشته‌ای در همگرایی فناوری‌ها بسیار موثر است. رویکرد نظام آموزشی کشور به ویژه دانشگاه‌ها به این مقوله را چطور ارزیابی می‌کنید؟
همچنان که ذکر شد، همگرایی فناوری‌ها یک بُعد فرهنگی بسیار بااهمیت دارد. برای مثال، برای ساخت و استفاده از یک دستگاه نسل جدید توالی‌یابی باید متخصصان الکترونیک، نرم افزار، ژنتیک و پزشکی با یکدیگر همکاری کنند. اگر این متخصصان کلیشه‌هایی منفی از یکدیگر در ذهن داشته باشند، امکان همکاری آنها کاهش پیدا می‌کند. متاسفانه چنین کلیشه‌هایی وجود دارند و اتفاقا در دوره تحصیل ساخته می‌شوند. بنابراین، برای بهبود روند همگرایی در حوزه توسعه و تولید محصولات، باید تغییرات مناسبی در دوره‌های تحصیلی ایجاد کرد. بسیار مناسب است که برای مثال، یک دانشجوی دوره ارشد یا دکترای الکترونیک یک یا دو دوره ۶ ماهه را بسته به نوع پروژه‌اش، در دانشکده علوم زیستی یا شناختی سپری ‌کند و از همان دوره تحصیل یاد بگیرد که دیگر تخصص‌ها را به رسمیت بشناسد و با متخصصان از حوزه‌های دیگر همکاری کند. در حال حاضر به نظر نمی‌رسد که لازم باشد دوره‌های تحصیلی یا دانشکده‌هایی را با عنوان فناوری‌های همگرا تاسیس کنیم، بلکه باید سعی کنیم میزان تعاملات میان متخصصان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته‌های مختلف افزایش یابد.
برای حمایت از پژوهش‌ها و پایان‌نامه‌های بین رشته‌ای چه تدابیری اندیشیده شده است؟
هر یک از ستادهایی که به فناوری‌های چهارگانه مذکور (نانو، زیستی، اطلاعات و شناختی) اختصاص دارند، برنامه‌هایی را برای حمایت از پژوهش‌ها و پایان‌نامه‌ها در دست اجرا دارند. در حال حاضر، به نظر می‌رسد که مشکلات اصلی ما خود را در مراحل پس از پایان‌نامه نشان می‌دهند؛ خصوصا در مرحله به‌هم‌رسانی عرضه و تقاضا، سرمایه‌گذاری، توسعه کسب‌ و کار و تجاری‌سازی. به همین دلیل، مرکز راهبردی برنامه‌ای برای حمایت از پایان‌نامه‌ها ندارد و فعالیت‌های خود را بر مراحل بعدی متمرکز کرده است.
برای استفاده از تجارب و دستاوردهای علمی دیگر کشورها در زمینه فناوری‌های همگرا چه اقداماتی انجام شده است؟
برنامه‌های دیگر کشورها در حوزه فناوری‌های همگرا را رصد می‌کنیم. همچنین کشورهایی مختلفی برنامه‌هایی را صرفا در برخی نقاط همگرایی بخصوص طراحی کرده‌اند. برای مثال، کره جنوبی و ژاپن در حوزه نقشه‌برداری مغز فعال هستند یا چین و کانادا به فناوری‌های کوانتومی توجه خاصی نشان داده‌اند. به عبارت دیگر، بسیاری از فعالیت‌ها در سطح جهانی در حوزه فناوری‌های همگرا انجام می‌شود بدون آنکه الزاما نامی از این عبارت در میان باشد. سعی می‌کنیم این فعالیت‌ها را به طور مداوم رصد کنیم و با توجه به توانمندی‌ها و نیازهای داخلی، از آنها برای طراحی اقداماتمان بهره بگیریم.
الزامات افزایش سطح رقابت‌پذیری محصولات فناورانه برای حضور در بازارهای خارجی چیست و در این ارتباط چه برنامه‌هایی در دست اجرا دارید؟
یک عامل کلیدی در افزایش رقابت‌پذیری شرکت‌ها، گسترش سبد محصول آنهاست. شرکتی می‌تواند در رقابت تاب بیاورد که همه تخم مرغ‌هایش را در یک سبد نگذاشته باشد و طیفی از محصولات را در یک یا چند زمینه کاری تولید کند و آنها را مطابق نیازهای مشتریان و توسعه فناوری‌ها بروز کند یا به عبارتی نوآوری در محصول داشته باشد.
با توجه به این نکته ما با شرکت‌های فعال گفت‌وگو می‌کنیم و از آنها می‌خواهیم که برنامه‌هایشان را برای توسعه سبد محصولاتشان اعلام کنند. سپس سعی می‌کنیم حمایت‌های مالی و غیرمالی‌مان را متناسب با برنامه‌های آنها طراحی و اجرا کنیم. برای مثال، یک شرکت ممکن است زیرساخت فنی لازم و کانال‌های فروش را داشته باشد، اما به تیم‌های متخصص جوان نیازمند باشد.
شرکت دیگری ممکن است به تسهیلات مالی احتیاج داشته باشد. برخی شرکت‌ها نیز برای ثبت پتنت یا دریافت گواهینامه‌های بین‌المللی به حمایت نیاز دارند. بنابراین، راهبرد ما حمایت از شرکت‌های فعال به منظور توسعه سبد محصول آنهاست.



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *