فساد بنیان برافکن

tumblr_opcx1zPuTn1wp047to1_1280

توسعه‏ کم نظیر در چین بهای سنگینی هم داشته است. همه به یکسان از خیزش منتفع نشده‏اند؛ نابرابری آن قدر افزایش یافته است که هم‏اکنون چین را در رده ‏بندی‏های جهانی اختلاف طبقاتی، در کنار برزیل و آمریکا قرار می‏دهند. یکی از عوامل این نابرابری فاحش، فسادی است که همه‏ سویه‏ های زندگی مردم چین را در برگرفته است. دانشمند علوم سیاسی، مینشین پی، در کتاب اخیر خود تصویری زنده و واضح از این مساله در اختیارمان گذاشته که در چین فساد نه فقط یک معضل سیاسی بلکه یک واقعیت‏ زندگی است. فسادی هولناک بر کسب ‏وکار، سیاست و حتی مناسبات شخصی سایه افکنده است. پی، ضمن تفبیح این وضع نکبت ‏بار آن را نشانه‏ مرگ قریب‏ الوقوع حزب-دولت کمونیست چین می‏داند. چه بسا که حامیان لیبرالیزاسیون و دموکراتیزاسیون در چین، این فرجام را به فال نیک گرفته و آن را نویدبخش یک آینده‏ درخشان قلمداد کنند. اما کتاب پی آن‏ها را ناامید می‌کند. به زعم پی فساد چنان در تار و پود جامعه‏ چین ریشه‏دوانده که «اصلاحات اقتصادی بازارگرایانه» و گذاز به دموکراسی کماکان بسیار دست‏ نیافتنی باقی می‏ماند: نخبگان «خودخدمتگزار» چینی می‏دانند که «اگر رژیم تغییر کند» چیزهای بسیار زیادی برای باختن دارند.
حادثه‏ آغازگر توفان، از نظر پی، می‏تواند پیدایش یک انشعاب در اتوکراسی روبه‏سقوط درنتیجه‏ انشقاق میان نخبگان درون حزب-دولت، یک شوک اقتصادی ویرانگر، یک شورش توده‏ای به سبک بهار عربی که صاحبان قدرت نتوانند آن را سریعا درهم بکوبند یا ترکیبی از این حوادث باشد. حتی اگر نزول این بلایا دموکراسی را به همراه خود بیاورد، فساد استمرار می‏یابد و از ظهور یک دولت لیبرال جلوگیری می‌کند. دموکراسی چینی، دست‏کمی از اقتدارگرایی چینی نخواهد داشت. در هر حال سرمایه‏داری رفیقان از CCP بیشتر عمر می‌کند و بر پای آینده‏ چین کمند می‏زند.
اما قضاوت تلخ پی، با همه‏ استحکامی که از یمن تکیه بر تحلیل دقیق مجموعه‏ای غنی از داده‏ها دارد، خالی از مساله نیست. او در رد دیدگاه‏های خوشبینانه‏ موجود درباره‏ آینده‏ چین راه افراط می‏پیماید و از آن سر بام می‏افتد. حزب کمونیست در عمل ثابت کرده‏ که سازمانی انعطاف‏پذیر است. درست است که فساد دولت چین را تضعیف کرده اما آن را کاملا از توش و توان نینداخته است. پیکار ضدفساد رییس‏جمهور شی جی‌نپینگ گواهی است بر اینکه چگونه حزب با استفاده از قدرتش بر مهار، تنبیه و پاسخگو نگه‏داشتن مقامات محلی ناکارآمد و کم‏فروش، اقبالش را در میان عموم مردم افزایش داده است. شاید فساد بزرگ‌ترین نقطه‏ضعف حزب باشد اما بزرگ‌ترین نقطه‏قوت حزب را نیز در همین جا باید جست‌وجو کرد: رویارویی‏اش با فساد.

خروارها فساد
پی، مبنای بحث‏ونظرش را بر ۲۵۰ پرونده‏ کلان‏فسادی می‏گذارد که از ربع قرن اخیر گردآوری کرده است. همه‏ این پرونده‏ها برای مردم برملا شده‏اند و صاحبان آنها از سوی مقامات محلی یا مرکزی به سزای عمل‏شان رسیده‏ند. هرچند این پرونده‏ها، مشت کوچکی از خروارها فسادی است که مسوولان دولتی در دوره‏ مذکور با آن‏ها مواجه شده‏اند اما چون از طیف وسیعی از زمینه‏ها و بخش‏ها مختلف برگزیده شده‏اند نمونه‏های مطالعاتی خوبی هستند.
تحلیل پی نشان می‏دهد که چگونه دو ویژگی مهم دولت معاصر چین، در ترکیب با هم، محیطی ایده‏آل برای رشد فساد فراهم کرده‏اند. ویژگی اول «اقتصاد دورگه‏ بازاری‏سوسیالیستی» است. به زعم پی، حتی اگر چین تدریجا به سمت آزاد‏سازی حرکت کند و دامنه‏ فعالیت‏های بازاری مجاز را گسترش دهد باز هم CCP نقش کلیدی‏اش را در تخصیص سرمایه، زمین و کار حفظ می‌کند. اما {ویژگی دوم} چین از آغاز دهه ۱۹۹۰ حزب شروع به تمرکززدایی از سلسله‏مراتب‏ اداری‏اش کرد. در حال حاضر هر سطح از حکومت چین، بر انتصاب مقاماتی که مستقیما زیر نظرش هستند کنترل دارد؛ بدین سان حزب ضمن نگه‏داشتن درجه‏ بالایی از نفوذ برای خود، میزان قابل‏توجهی استقلال به بوروکرات‏ها هم اعطا کرده‏ است. این ترکیب کنترل دولتی و اقتدار تمرکززدایی‏شده فرصت‏های تقریبا نامحدودی برای فساد مهیا کرده است، آن چنان که مقامات حزبی از منابع و اموال دولتی برای منافع شخصی بهره‏ می‏گیرند.
با تمرکز بر ساخت‏وپاخت‏‏های نخبگان، پی تصویری روشن وزنده (اگرچه ضرورتا ناقص) از این معاملات پیچیده و غالبا پنهان ارائه می‌کند. او به‏ویژه به سردرآوردن از{سازوکار} بازار وسیع میان مقامات سیاسی علاقه نشان می‏دهد. در این بازار، روند معاملات نوعا بدین شکل است که یک مقام جزء در ازای به دست آوردن یک شغل نان‏و‏آب‏دار یا ارتقا، به یک مافوق رشوه می‏دهد. اما مقام دون‏پایه، منابع مالی موردنیاز برای رشوه دادن را از طریق هدایا یا کمک‏های حاصل از تماس‏های تجاری یا حتی رشوه‏گرفتن از دیگران تامین می‌کنند. هر کس که داخل بازی است به امید یک عوض مناسب سرمایه‏گذاری می‌کنند. پی انگیزه‏های خریداران و فروشندگان، مساله‏ مدیریت ریسک و شیوه‏هایی که مقامات در مورد قیمت‏ مناصب گوناگون به توافق می‏رسند را با جزییات تشریح می‌کند.
قصه‏ سرمایه‏داری رفیقان، به خریدوفروش مناصب محدود نمی‌شود. پی بسیاری از مظاهر فساد ساخت‏ و‏پاخت ‏بنیاد، من جمله حیف و میل بودجه ‏های عمومی و رشوه‏ گرفتن برای تسهیل انعقاد قراردادها و دسترسی به منابع مالی را با جزییات برملا می‌کند. شبکه‏های فساد با همدستی، زمین‏های مردم روستایی را با قیمت پایین می‏خرند و با خوش‌خدمتی و حراج اموال از بنگاه‏های تحت مالکیت دولت کام‏ می‏گیرند. مضاف بر این موارد پی نشان می‏دهد که چگونه آن‏هایی که دست‌شان به جایی بند است برای اشتغال اعضای خانواده‏شان زمینه‏چینی می‌کنند و از مزیت دسترسی به سایر مقامات برای کمک به خویشاوندان‏شان بهره‏ می‏گیرند. از طریق این بده‏بستان‏ها، مقامات دولتی روابط گرمی با کسبه برقرارمی‌کنند و با وعده‏ مصونیت از بازرسی، از آن‏ها باج‏خواهی می‌کنند. چنین مناسبات و شبکه‏هایی در سراسر نیروهای مسلح، دستگاه قضایی و سازمان‏های تنظیم‏کننده‏ مرکزی گسترش یافته‏است. حتی در برخی جاها، دست مقامات محلی و گردن‏کلفت‏هایی که در کار جرائم سازمان‏یافته‏اند در یک کاسه است.
پی چشمان ما را بر این واقعیت باز می‌کند که چگونه برای بیشتر مقامات، فساد یک اقدام کم‏ریسک پرسود است: تا همین اواخر سال‌ها طول می‏کشیدکه مقامات فاسد به دام بیفتند، بیشتر آن‏ها هیچ‌گاه گرفتار نمی‏شدند. پیامد این تق‏ولقی از نظر پی تحلیل‏رفتن فزاینده‏ هنجارهای سازمانی حزب- دولت است؛ چیزی که متضمن یک تهدیدی وجودی بلندمدت برای رژیم چین است. در این جا پی با نظر دانشمندان و تحلیل‏گران سیاسی شاخصی همچون آندرو ناتان که بر انعطاف‏پذیری و قابلیت انطباق حزب تاکید دارند، به مخالفت برمی‏خیزد. در مقابل جریانی که حزب را نرمش‏پذیر و بنابراین مستدام می‏بینند پی استدلال می‌کند که حزب در سراشیبی تند سقوط قرار گرفته است. از نظر او سرمایه‏داری رفیقان، شیره‏ جان انسجام نهادی دولت را کشیده، کیفیت حکمرانی را تنزل داده، اقتدار سیاسیCCP را تضعیف و منازعات قدرت جناح‏ها را تشدید کرده‏ است.

فاسد تا مغز استخوان؟
پی تنها کسی نیست که خطرات فساد برای CCP را بازمی‏شناسد. درواقع یکی از بلندترین صداهایی که در این باره به گوش می‏رسد صدای رییس‏جمهور شی جی‌نپینگ است. شی از زمان تصدی مقام ریاست‏جمهوری در سال ۲۰۱۲ – همراه با وانگ چیشان، دبیر کمیسیون مرکزی CCP در امور بازرسی‏های تادیبی- دامنه‏‏دارترین پیکار ضد فساد را در تاریخ CCPراه انداخته است. در سال ۲۰۱۶ حزب ۴۱۵هزار نفر، شامل ۷۶ مقام بلندپایه، را به خاطر جرایم مرتبط با فساد تنبیه کرد.
شی دستاورد مبارزات ضدفسادش را با بوق و کرنا جار زد و تحسین و تشویق برحی از حامیان حکمرانی خوب را براتگیخت. اما پی این پی‏گیری‏های سخت‏گیرانه‏ را بخشی از مبارزه قدرت بین شی و رقبای درون حزبی‏اش تعبیر می‌کند و اهمیت شایانی برای آن قایل نمی‌شود. از نظر او، پیکار شی به جای آنکه بساط سرمایه‏داری رفیقان را جمع کند صرفا رقابت نخبگان و شکنندگی رژیم CCP را افزایش می‏دهد.
اگرچه پی به‏درستی روی زخم‏های پی‏در‏پی‏ای که فساد بر تن و جان رژیم چین وارد می‏آورد، دست می‏گذارد اما بدبینی‏اش درباره‏ حرکت شتایان به سوی پرتگاه رنگ افراط دارد. تاریخ پر است از نمونه رژیم‏های اقتدارگرایی که استواری چشمگیری از خود به نمایش گذاشته‏اند- تا روزی که یک‏باره سقوط کرده‏اند. از این گذشتهCCP بحران‏ها و دوره‏های ضعف و قهقرای بسیاری را پشت سر گذاشته است. هر قدر هم که کیفرخواست سرمایه‏داران رفیقان پی سنگین باشد، پیشاپیش نمی‏توان گفت که فساد مانعی عبورناپذیر بر سر راه بقای چین است. در این رابطه کافی است به خیل کثیر پرونده‏های فسادی نظر کنیم (از جمله خود آن نمونه‏هایی که پی دست روی‏شان گذاشته) که از سوی مسوولان چینی کشف و پیگیری شده‏اند. هرچند گستردگی و عمق فساد در چین انکارناپذیر است، اما این واقعیت که تحت زعامت شی حکومت در نهایت با مساله گلاویز شده‏ نیز قابل‏ چشم‏پوشی نیست.

برخورد قاطع یا درهم‏شکسته‏شدن؟
حاکمان چین، درس‏های فروپاشی سایر رژیم‏های کمونیستی و اقتدارگرا را با جان و دل فراگرفته‏ و منابع اعجاب‏برانگیز حزب را برای مواجهه با دگرگونی‏های عمیق رخ‏داده در کشور بسیج کرده‏اند. تحت هدایت شی، رهبران چین در پی ارتقای اصلاحات اقتصادی بازارمحور و حکمرانی قانون‏بنیاد برآمده‏اند. همزمان از گسترش جامعه مدنی ممانعت کرده و در برابر اصلاحات سیاسی و افکار لیبرالی مقاومت نشان داده‏اند. با استمداد از این موازنه‏ تردستانه‏ سرشار از ناسازگاری و تناقض، آن‏ها مبارزه‏ای در راه افزایش کارایی حکومت، درهم‏کوبیدن فساد و حل مسائل مرتبط با کیفیت زندگی، مثل آلودگی هوا و سلامت غدایی که خاطر طبقه متوسط نوظهور را مکدر کرده است، آغاز کرده‏اند.
این رویکرد تا به حال جواب داده است. یکی از دلایل‌اش این است که از آغاز دهه ۱۹۹۰، اما به‌ویژه از زمان ریاست شی، حزب- دولت مرکزی چین نقش ناظری اختیار کرده که برای حصول اطمینان از پاسخگویی مقامات محلی به مطالبات عمومی و خط‏مشی‏های پکن آن‏ها را در سطوح ایالتی و ولایتی پایش و تنبیه می‌کند. این برخورد، یکی از عناصر دیرپای فرهنگ سیاسی چینی را که اصحاب علوم اجتماعی با عنوان «اعتماد سلسله‏مراتبی» از آن یاد می‌کنند هم منعکس و هم تقویت می‌کند. در بسیاری از کشورها مردم به مقامات محلی بیشتر از صاحب‏منصبان فدرال یا مرکزی اعتماد دارند. در چین عکس این قضیه صادق است. تحقیقاتی با پشتوانه‏ چند دهه نظرسنجی نشان می‏دهند که حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد شهروندان چینی به مقامات مرکزی اعتماد دارند- یکی از بالاترین نرخ‏های اعتماد عمومی به حکومت مرکزی در کل جهان.
البته چون حزب-دولت مرکزی بزرگ‌ترین نظام نظارت، کنترل و سانسور جهان را دارد تشکیک درمورد اعتبار چنین نظرسنجی‏های چندان جای تعجب ندارد. با این حال، محققانی از قبیل لیانجیانگ لی به این نتیجه رسیده‏اند که حتی با درنظرگرفتن کنترل دولتی رسانه‏ها و سرکوب مخالفت‏ها باز هم صاحب‏منصبان چینی از چنان اعتمادی در میان مردم برخوردارند که مایه‏ حسادت بیشتر حکومت‏هاست.
این اعتماد را مقامات پکن از راه معرفی خود به مثابه‏ یاور مردم در مبارزه‏ با مقامات فساد یا کم‏فروش محلی کسب کرده‏اند- هرچند آن مقامات غالبا مجری صرف دستورات صادره از پکن هستند. با سخت‏گیری بر مسوولان محلی، حزب اقبال عمومی از قبل گسترده‏ خود را تقویت و قدرت نهادهای مرکزی را تحکیم کرده‏ است. در موارد زیادی مقامات محلی کلیدی حزب، به خاطر فساد اخراج و مواخذه شده‏اند. برای مثال در ماه مه، CCP معاون اول فرماندار ایالت آنهویی، چن شولونگ، را به یکباره از حزب و کار برکنار کرد. در اعلان اخراج چن، حزب با استعمال اصطلاحاتی تند او را به رشوه‏گیری و «بی‏بهره‏گیری مطلق از هرگونه معیار اخلاقی» متهم کرد.
اما چیزی که حزب گوشزد نکرد این بود که چن تنها یکی دیگر از شمار روبه‏رشد مقامات ایالت آنهوری بود که به خاطر فساد مواخده می‏شدند. رهبری حزب {به‏جای کتمان فساد اعضای خود}بارها و بارها به خاطر تعقیب مقامات محلی فاسد به خودش تبریک و شادباش گفته ‏است. در برابر این واقعیت انکارناپذیر، شاید پی بگوید همین که چنین فسادهایی استمرار دارند و همه‏ عاملان‌شان گرفتار پایش شی نمی‌شوند نشان می‏دهد که مساله عمیق‏تر از آن چیزی است که CCP می‏خواهد قبول کند.
درجواب باید بگوییم که رهبران چین به این باور رسیده‏اند که با فساد و دیگر اشکال سوءاستفاده از مقام باید به‏صورت ریشه‏ای رویارو شوند. در حال حاضر آنها مشغول تلاش برای تاسیس کمیسیون‏های نظارتی ایالتی هستند. در ماه بعد هم مجلس ملی درمورد یک قانون نظارت دولتی جدید شور می‌کند که مبنای حقوقی مستحکم‏تری برای مجاهدت‏های ضدفساد فراهم می‏‏آورد. با این تدابیر و اصلاحات تازه‏ دیگر، از قبیل حکم جدیدی که مقرر می‏دارد آرای قضایی بیشتری به‌صورت آنلاین در دسترس باشند، حزب تلاش می‌کند شفافیت مجاهدت‏های ضدفسادش را ارتقا دهد. هرچند سرعت گیج‏کننده‏ تغییرات چین، پیش‏بینی آینده‏ سیاسی کشور را دشوار می‌کند اما در حال حاضر پیروزی نیروهای احیا و اصلاح بر جنبش زوال محتمل‏تر به نظر می‏رسد.

*دالی یانگ – ترجمه سعید احمدی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *