کارنامه دیروز و انتظارات فردا

DSC_0036

سخن گفتن از سیاست خارجی ایران در برهه کنونی نام دکتر ظریف را خود به خود مطرح می‌کند ولی اینجانب تمجید از افراد را نمی‌پسندم و ایشان نیز قاعدتا محتاج این گونه تمجیدها نخواهد بود آنچه مهم است کارکردهای ایشان در سیاست خارجی و اهمیت آن و موفقیت‌ها و محدودیت‌های آن است.
بی‌تردید در جهان امروز هیچ کشوری نمی‌تواند به توسعه اقتصادی و اجتماعی مناسب برسد مگر آنکه بتواند از ظرفیت‌های بین‌المللی به نفع توسعه خود سود ببرد بنابراین توسعه هر کشوری در جهان کنونی مستلزم استفاده حداقلی از سیاست خارجی مناسب با جهان به خصوص کشورهای توسعه‌یافته است. این بدان معنی است که توسعه اقتصادی یک کشور رابطه معنی‌داری با سیاست خارجی فعال با فضای بین‌الملل دارد. اگر چه این امر گاهی بدیهی به نظر می‌رسد ولی گاهی در کشور ما مورد تردید واقع می‌شود. منظور از سیاست خارجی فعال و کارآمد و سازگار با توسعه آن نیست که ما دشمنی کشورهایی مثل آمریکا را در حق ملت ایران در سال‌های گذشته و نزدیک فراموش کنیم و یا اصول و مبانی انقلاب و جمهوری اسلامی را فراموش کنیم، بلکه منظور سازگاری با جهان با رعایت اصول خود به منظور مشارکت برای استفاده از ظرفیت‌های آن به نفع توسعه کشور است.
سیاست خارجی امری جناحی و متعلق به گروه‌های سیاسی نیست بلکه امری است ملی و در چارچوب منابع ملی کشور تعریف می‌شود کشوری که دارای ثبات سیاسی و امنیت ملی است دارای اصول تغییرناپذیر سیاست خارجی است و با انتقال دولت‌ها دستخوش تغییر نمی‌شود، اگر چه ممکن است جریانات و احزاب سیاسی در دولت‌ها رنگ و بوی آن را در جهت سیاست‌های خود متمایل نمایند.
وزارت خارجه در چهار سال گذشته با مذاکرات برجام و رسیدن به تفاهم‌نامه پنج به‌علاوه یک چند کار مهم را انجام داد:
توانست تابوی مذاکرات برابر با ابرقدرت‌ها را بعد از حداقل دو قرن گذشته را بشکند. این امر به غرور ملی ایرانیان افزود.
وزیر خارجه ایران، فردی متخصص در امور روابط بین‌الملل و آگاه به زوایای آن و دارای توانایی زبان خارجی بود؛ چیزی که حداقل در تاریخ قرن گذشته چند بار اتفاق افتاده است به مانند دکتر میرفندرسکی. این امر در مذاکرات و تحقق آن بسیار موثر است این در حالی است که تقریبا همه وزیران خارجه بعد از انقلاب این خصیصه را نداشتند.
مذاکرات برجام امری بود که گرچه توسط دولت یازدهم انجام شد ولی در یک اجماع ملی انجام پذیرفت و عملا با تصمیم نظام و در یک به هم پیوستگی ملی تحقق یافت. این نشانگر آن است که جمهوری اسلامی در این زمینه در فضای بلوغ راهبردی سیاسی توافق‌نامه برجام را به امضا رسانید.
اگر چه بعد از امضای توافق‌نامه برجام انتقادات زیادی از سوی مخالفان به دولت شد و هنوز ادامه دارد ولی به‌‌رغم کارشکنی آمریکا و بخصوص رییس‌جمهور جدیدش که مانع تحقق کامل آن شد، این توافق‌نامه موجب باز شدن فضای بین‌المللی به سوی ایران، امکان تولید تا مرز سهمیه سابق در اوپک و فروش اضافی بیش از یک میلیون بشکه نفت در روز و امکان استفاده از تکنولوژی‌های جدید، خرید هواپیماهای جدید مسافربری و ده‌ها فرصت جدید بین‌المللی گردید که البته بیشتر طلیعه تحقق کامل برجام است، نهایتا می‌توان آن را یکی از موفق‌ترین اقدامات سیاست‌ خارجی جمهوری اسلامی ایران دانست.
شاید بتوان گفت جمهوری اسلامی ایران توسط سیاست خارجی آن توانست با جهان و به خصوص جامعه و دولت‌های کشور‌های توسعه‌یافته صحبت و گفت‌و‌گو کند که برای مفاهمه مواضع ما بسیار مفید می‌باشد.
اما محدودیت‌های سیاست خارجی در چهار سال گذشته را می‌توان به شرح زیر عنوان نمود:
وزارت خارجه مسوولیت سیاست خارجی را به عهده دارد هرگونه مسوولیت‌ها یا توصیه‌های سطوح عالی نظام از مسوولیت اصلی وزارت خارجه در سیاست خارجی نمی‌کاهد.
متاسفانه یکی از مشکلات سیاست خارجی ما مناسب نبودن روابط با همسایگان یکی از اولیه‌ترین پیامدهای سیاست خارجی فعال و کارآمد است، ترکیه، عربستان و بقیه همسایگان حوزه خلیج‌فارس، کشورهای آسیای مرکزی نظیر تاجیکستان شامل این امر است. مدیریت عالی امور راهبردی کشور همه جانبه و مشمول همه عناصری است که آن امر استراتژیک را شکل می‌دهند و نمی‌توان از بعضی عوامل چشم‌پوشی کرد، سیاست خارجی امری یکپارچه است و شامل روابط با همه دولت‌ها به تناسب سطح روابط و منافع ملی کشور و از آن جمله همسایگان است در این اولویت‌بندی همسایگان اهمیت ویژه و مهم‌تری از کشورهای آمریکای لاتین و به خصوص ونزوئلا، پاراگوئه و نیکاراگوئه دارد. بنابراین امر سیاست خارجی ایران در برجام خلاصه نمی‌شود در مجموع می‌توان سیاست خارجی ایران را در چهار سال گذشته با وجود کاستی‌های آن مثبت‌ ارزیابی‌ نمود و برجام را شاهکاری در سیاست خارجی ۳۵ سال گذشته تلقی نمود و آن را در رابطه با توسعه اقتصادی ایران و به‌خصوص در چارچوب رویکرد معنی‌دار بودن سیاست خارجی فعال و کارآمد با توسعه اقتصادی کاملا مثبت دانست.
انتظار می‌رود در چهار سال آینده بهره‌مندی از مزایای توافق‌نامه برجام افزایش یافته و دامنه فعالیت‌ها و اقدامات وزارت خارجه درباره همسایگان، کشورهای‌ آسیایی و جهان عرب جهتی مثبت و سازنده و در چارچوب عادی‌سازی روابط و بهره‌مند شدن از آن برای منافع ملی ایران باشد. در آن صورت توسعه اقتصادی این سرزمین و ایجاد رفاه اجتماعی بیشتر مردم بهره‌‌های آن خواهد بود.

*محمد حسین شریف‌زادگان – استاد توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *