تغییر اقلیم از عوامل تشدید خشونت در خاورمیانه

IMG_0435_JPG

هرچند پدیده تغییر اقلیم یک چالش جهانی است اما همه کشورهای جهان به یک اندازه تحت تاثیر آن قرار نگرفته‌اند. حتی تاثیرگذاری این پدیده در همه مناطق جهان هم به یک شکل نبوده است. متاسفانه کشور ما از جمله کشورهایی است که از تغییرات آب و هوایی بسیار آسیب دیده تا آنجاکه در سال‌های اخیر، حجم بارش‌های کشور در حدود ۱۰ درصد و حجم رواناب‌ها نیز ۲۵ درصد کاهش یافته است. این موضوع نه تنها به ذخایر سفره‌های آب زیرزمینی، منابع طبیعی و محیط‌زیست ما آسیب جدی وارد کرده است بلکه بخش‌های تولیدی و اقتصادی به‌ویژه بخش کشاورزی را تحت تاثیر قرار داده است. برای بررسی علل پیدایش، پیامدها و نیز راهکارهای پیش روی کشور در مواجهه با پدیده تغییر اقلیم با دکتر هدایت فهمی، معاون دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو و استاد منابع آب دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران به گفت‌وگو نشستیم که متن آن را در ادامه خواهید خواند.

با وجود اعتقاد برخی کارشناسان و صاحب‌نظران مبنی بر بروز پدیده تغییر اقلیم در سال‌های اخیر، دسته‌ای دیگر هم بر این باورند که ما با دوره‌های تغییرات آب و هوایی مواجهیم و کلا پدیده تغییر اقلیمی را نفی می‌کنند. آیا به نظر شما منطقه جغرافیایی که کشور ما در آن واقع است، به پدیده تغییر اقلیم دچار شده است؟
در ابتدا می‌بایست دو مفهوم را که در زبان انگلیسی کاملا از هم متمایزند، روشن کنیم. یکی Climate Variation است که به آن تغییرات اقلیمی گفته می‌شود و دیگری Climate Change است که از آن به تغییر اقلیم یاد می‌شود. این دو عبارت در کشور ما، معمولا به جای هم به کار گرفته می‌شوند. در تغییرات اقلیمی، رخدادهای حدی و هیدرولوژیکی و حتی کلیماتولوژی و هواشناسی دوره بازگشتی دارند و حول و حوش مقدار متوسط نوسان می‌کنند و یک دوره افزایش و دوره دیگر کاهش می‌یابند و موجب به وجود آمدن دوره‌های‌تر و خشک یا سال‌های خشکسالی و ترسالی می‌شوند. در طی قرون و اعصار گذشته هم این روند در کره زمین وجود داشته است. اما پدیده تغییر اقلیم ناشی از فعالیت‌های بشر بعد از صنعتی شدن جوامع بشری بوده است. در دوره‌های متاخر به دلیل افزایش حجم گازهای گلخانه‌ای در اثر سوخت‌های فسیلی در اتمسفر زمین، پدیده گلخانه‌ای شکل گرفته است. این پدیده سبب می‌شود که بازتاب امواج تابشی خورشید که به زمین می‌رسند، از زمین خارج نشود و گرم شدن آن را به دنبال دارد. این اتفاق موجب تشدید چرخه هیدرولوژی در کره زمین می‌شود و توزیع مکانی و زمانی آن را تغییر می‌دهد. به این ترتیب که ممکن است بعضی مناطق خشک‌تر و بعضی مناطق مرطوب‌تر شوند. با این وجود، سرجمع آبی که در طبیعت گردش می‌کند حدود ۱۳ هزار کیلومتر مکعب است. حال باید مشخص کنیم که خاصیت این تغییر اقلیم چه تفاوت‌هایی با خاصیت تغییرات اقلیمی دارد. در تغییر اقلیم با یک روند مواجه هستیم که این روند کاهش بارش یا افزایش دما در برخی از مناطق، خود را نشان می‌دهد. اطلاعات کره زمین بیانگر آن است که حداقل در دو قرن گذشته، دمای کره زمین در حد یکی دو درجه سانتی‌گراد بالا رفته است. علاوه بر این، زمان بارش‌ها کوتاه‌تر می‌شوند هرچند ممکن است میزان بارش تغییری نیابد. به فرض ۵۰ میلی‌متر بارندگی در ۴۸ ساعت هیچ سیلی ایجاد نمی‌کند اما اگر همین ۵۰ میلی‌متر در عرض ۲ یا ۳ ساعت اتفاق بیفتد، یک سیل عظیم و ویرانگر به وجود می‌آورد که می‌تواند تلفات و خسارات سنگینی در پی داشته باشد. بنابراین تغییر اقلیم، تداوم مقادیر حدی را دچار تغییر می‌کند. یعنی سیل‌ها با پیک بیشتر و زمان کوتاه‌تر و خشکسالی‌ها با شدت بیشتر و دوام طولانی‌تر اتفاق می‌افتد. آمار ۱۵-۱۰ سال اخیر نشان می‌دهد که میزان بارش‌های کمتر از ۵ میلی‌متر یا کمتر از ۱۰ میلی‌متر ما حدود ۱۰ درصد افزایش یافته است. این موضوع چه اهمیتی دارد؟ در بعضی از مناطق کشور ما، بارندگی تا ۵ میلی‌متر تبدیل به رواناب نمی‌شود. یعنی ایستگاه‌های باران‌سنجی این بارش‌ها را ثبت می‌کنند اما تبدیل به رواناب نمی‌شود و اثری از آن در رودخانه‌ها مشاهده نمی‌کنید. در بعضی از مناطق هم شرایط دما و خشکی به‌گونه‌ای است که حتی بارش‌های تا ۱۰ میلی‌متر هم به رواناب تبدیل نمی‌شود. وقتی این بارش‌ها ۱۰ درصد افزایش می‌یابد یعنی رژیم بارندگی را تغییر داده است. ممکن است شما بگویید میزان بارندگی در این سال‌ها چندان تغییر نکرده است پس چرا آب رودخانه‌ها کم شده است؟ این پدیده علاوه بر کاهش ۱۰ درصدی میزان بارش باعث شده که میزان رواناب کشور، بین ۲۰ تا ۲۵ درصد کم شود.
اگر بخواهیم شرایط کشور خودمان را تحلیل کنیم، کدام یک از دو پدیده تغییرات اقلیمی و تغییر اقلیم نقش بیشتری در این کاهش بارش و رواناب دارند؟
تغییرات اقلیمی در همه جای دنیا رخ می‌دهد اما همان‌طور که اشاره کردم، تغییر اقلیم یک پدیده متاخر است. تا آنجا که در گذشته خیلی از دانشمندان به آن اعتقادی نداشتند و می‌گفتند این همان تغییرات اقلیمی است. اما در حال حاضر تقریبا تمام دانشمندان و متفکران این عرصه پذیرفته‌اند که تغییر اقلیم یک واقعیت است و اثرات آن در همه کره‌زمین قابل مشاهده است. منتها این ممکن است به نفع بعضی از مناطق تمام شود و به ضرر مناطق دیگر. چون حجم گردش آب در طبیعت همان عدد ثابت ۱۳ هزار کیلومتر مکعب است. بنابراین وقتی بارش در بعضی مناطق کم می‌شود، در مناطق دیگر افزایش می‌یابد. بر این اساس، پدیده تغییر اقلیم به ضرر منطقه خاورمیانه است و در ۱۵-۱۰ سال اخیر، دما به شدت بالا رفته و خشکسالی‌های ممتد شکل گرفته است. بسیاری معتقدند و خود من هم همین اعتقاد را دارم که بروز این اتفاقات در منطقه، این افراط‌گرایی و تشدید خشونت، بخشی به دلیل بروز پدیده تغییر اقلیم است. هرچند که تنها عامل این نیست و بسیاری از عوامل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و… باید وجود داشته باشد، اما این مساله هم کمک کرده است. اصولا به این صورت است که وقتی دمای هوا افزایش پیدا می‌کند و میزان رطوبت و بارش کم می‌شود، سطح خشونت در شهرها زیاد می‌شود. این تجربه‌ای است که در دنیا اتفاق افتاده است. از دیگر تبعات تغییر اقلیم می‌توان به کاهش تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی اشاره کرد. الان در بعضی از مناطق کشور تا ۲۰ درصد کاهش تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی را شاهد هستیم و این موضوع در کنار برداشت‌های بی‌رویه آب از این سفره‌ها، وضعیت مخاطره‌آمیزی در اغلب دشت‌های ما به وجود آورده است.
کاهش حجم بارش و رواناب و نیز افزایش دما در اثر پدیده تغییر اقلیم، چه پیامدهایی در کشور ما داشته است؟
متاسفانه نمی‌توان تصویر چندان مطلوبی از آنچه در اثر تغییر اقلیم در کشور ما اتفاق افتاده است، ارائه کرد. من اگر بخواهم خیلی خلاصه بیان کنم، یک سری آمار و ارقام ارائه می‌کنم تا ببینید که پیامدهای این پدیده چه بوده است. میزان بارش‌ها ۱۰درصد کاهش یافته و رژیم بارندگی در کشور ما تغییر کرده که سبب کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی آورد رودخانه‌ها شده است. زمان ذوب برف‌ها یک ماه زودتر اتفاق می‌افتد. خط برف ما که در ارتفاعات، حداقل ۲۰۰ متر بود الان بالاتر رفته است. ذخایر برفی کشور کم شده است. تغذیه آب زیرزمینی در بعضی مناطق از ۱۰ تا ۲۰درصد کاهش یافته است و موجب وضعیت اسفناک در سفره‌های آب زیرزمینی شده است. این امر به تشدید پدیده فرونشست زمین انجامیده است که بسیاری از تاسیسات عمرانی و زیربناهای ما را تهدید می‌کند. دمای کشور هم طی ۱۵ سال اخیر ۱.۱ درجه سانتی‌گراد افزایش پیدا کرده است. پدیده تغییر اقلیم در زمینه تامین امنیت آبی و غذایی هم تاثیرگذار بوده است. بررسی‌های ما نشان می‌دهد که عملکرد محصول برنج تا حدود ۵ درصد کاهش یافته است. عملکرد محصول گندم در کشت آبی هم حدود ۸ درصد کم شده است. ضمن اینکه در کشت دیم هم نزدیک به ۲۵ درصد کاهش عملکرد را شاهد بودیم. رشد تصاعدی آفات گیاهی از دیگر پیامدهای ناگوار تغییر اقلیم است. اگر این وضعیت به همین ترتیب ادامه یابد، در حدود ۸۰ درصد تالاب‌ها و زیستگاه‌های آبی ما از بین خواهد رفت و پوشش گیاهی دچار نقصان خواهد شد. همین الان منشا داخلی ریزگردها به دلیل از دست دادن پوشش گیاهی و کسری رطوبت خاک از ۸ درصد به ۲۰ درصد رسیده است و این علامت بسیار خطرناکی است. در مجموع می‌توان گفت پدیده تغییر اقلیم برای کشور ما تبعات بسیار سنگین اقتصادی داشته است اما هر پدیده‌ای یک آستانه‌ای دارد و اگر از آن آستانه عبور کند، تبعات اقتصادی می‌تواند به تبعات اجتماعی و سیاسی منجر شود. الان این مساله‌ای که وجود دارد، کیفیت آب را هم دچار مشکل کرده و در صورت ادامه این روند، در آینده نزدیک بسیاری از مناطق کشور را دچار مشکل می‌کند. به نظر می‌رسد اگر برای مساله آب و مدیریت آن، دست‌کم در و مناطق محروم اقدام اساسی صورت نگیرد، تبعات اجتماعی آن خیلی پرهزینه و پرچالش خواهد بود. در عرصه بین‌المللی هم آب از اهمیت زیادی برخوردار است. همان‌طور که می‌دانید، آب قدرت می‌آورد. اگر کشور آب کافی داشته باشد یک اهرم قدرت در اختیار دارد. وقتی آب در یک منطقه کم است، رقابت برای تصاحب آن افزایش می‌یابد. بنابراین یک محل مناقشه هم در منطقه ایجاد می‌شود. کشور ما از نظر جغرافیایی در یک منطقه کم آب واقع شده و چنانچه برای آن چاره‌ای اندیشیده نشود، این موضوع می‌تواند به کانون تنش‌های آینده تبدیل شود. نکته دیگر آن است که انتقال‌های بین حوضه‌ای به خودی خود دارای این پتانسیل هستند که بحران‌های اجتماعی به وجود آورند و سرمایه‌های اجتماعی را در بعضی از مناطق کاهش دهند. بنابراین انتقال آب باید صرفا برای شرب و با رعایت ملاحظات اجتماعی، زیست محیطی، فرهنگی و… باشد.
به نظر می‌رسد بحث تغییر اقلیم باعث به وجود آمدن سردرگمی‌هایی در مدیریت آب کشور شده است. به‌عنوان مثال در شروع دولت یازدهم، مسئولان ارشد وزارت نیرو اعلام کردند به دلیل کاهش میزان بارش و حجم آورد آب رودخانه‌ها در سال‌های گذشته، در سیاست‌های سدسازی این وزارتخانه تجدیدنظرهایی صورت گرفته است اما تشدید بارندگی‌ها در یکی دو سال اخیر و بروز سیلاب‌های فراوان که گاه خسارت‌بار هم بوده‌اند، شاید این تصمیم را تا حدی زیر سوال برد!
معنای تغییر اقلیم حتما این نیست که ممکن است حجم آورد آب کم شود بلکه باعث افزایش پیک‌ها چه در خشکسالی و چه در ترسالی خواهد شد. برای طراحی یک سد می‌بایست اطلاعات آماری از یک ثبات و ایستایی برخوردار باشد. اگر داده‌های هیدرولوژیکی ایستا باشند می‌توان آنها را تطویل کرد یا پیش‌بینی انجام داد یا دوره بازگشت حساب کرد. یکی از عوارض تغییر اقلیم آن است که ایستایی داده‌ها را به هم می‌زند بنابراین شما بایستی این ایستایی را به وجود بیاورید و دوباره تحلیل‌های خود را براساس آن انجام دهید. قطعا وقتی این کار را انجام دهید این گونه نیست که دیگر نیازی به سازه نباشد بلکه شاید به احجام و شرایط سرریز پیشین نیاز نداشته باشید. بنابراین قطعا در ابعاد طراحی سازه تاثیر داشته است. این یک وظیفه برای بخش آب و دیگر بخش‌های عمرانی همچون راه‌سازی است. شرایط کشور ما نشان داد که ما نیاز به سازه‌های کنترل سیلاب داریم چون سیل‌هایی اتفاق افتاد که تلفات سنگینی به همراه داشت. پس اینکه بگوییم ما سد می‌سازیم یا نمی‌سازیم، به این سادگی نیست و حتما باید متخصصان و کارشناسان این موضوع را بررسی کنند و با در نظر گرفتن همه جوانب زیست محیطی، اجتماعی و فرهنگی و نیز شرایط تغییر اقلیم، ببینند که یک منطقه نیاز به سازه کنترل آب دارد یا تامین آب به روش‌های دیگر هم ممکن است. شاید در بعضی مناطق اصلا نیاز به سدسازی نباشد و با بهره‌گیری از روش‌های مدیریتی همچون مدیریت تقاضا، کاهش مصرف و معقول کردن الگوی مصرف، امکان تامین آب وجود داشته باشد.
در حال حاضر کشور ما با پدیده تغییر اقلیم مواجه شده است. بعضی از کارشناسان معتقدند که باید به مقابله با این پدیده برخاست و گروهی دیگر بر این باورند که باید با تغییر اقلیم سازگار شد. به نظر شما بهترین نحوه برخورد با پدیده تغییر اقلیم برای به حداقل رساندن تبعات آن چیست؟
چند مساله اساسی وجود دارد که کشور ما باید تکلیف خود را با آن روشن کند و سیاست کاملا مشخصی را در این ارتباط اتخاذ نماید. یکی سیاست توسعه روستاهای ایران است که آیا این توسعه از طریق بخش کشاورزی امکان‌پذیر است یا خیر؟ این تصمیم‌گیری برای ما یک تصمیم‌گیری حیاتی و سرنوشت‌ساز است. موضوع دیگر بحث تغییر اقلیم است. این باور که می‌توان با طبیعت و حتی خشکسالی مقابله کرد از ناآگاهی و بی‌اطلاعی سرچشمه می‌گیرد. انسان نمی‌تواند با طبیعت و محیط‌زیست مقابله کند. پس راهی نداریم جز اینکه با آن سازگار شویم. سازگاری یعنی هم‌زمان با تلاش برای کاهش گازهای گلخانه‌ای در جهان، بکوشیم که زندگی خود را با شرایط طبیعت سازگار کنیم. وقتی ما می‌آییم روی یک رودخانه سازه احداث می‌کنیم و آب را می‌بندیم، قطعا در پایین‌دست رودخانه تغییراتی به وجود می‌آید و طبیعت واکنش نشان می‌دهد. هر دخل و تصرفی در رودخانه تبعاتی دارد. چراکه مثل یک موجود زنده عمل می‌کند. بنابراین معنای سازگار شدن این است که برای تطبیق با شرایط، روش‌هایی با کمترین هزینه زیست محیطی در پیش گرفته شود. مثلا یکی از این روش‌ها در مناطقی که با خشکی مواجهند و در آنها امکان تامین آب کافی وجود ندارد، استفاده از آب شیرین‌کن‌ها به منظور شیرین‌سازی آب دریا و تنها برای مصرف شرب است. البته اگر بخش‌های دیگر همچون بخش صنعت می‌خواهند با هزینه شخصی اقدام به این کار کنند، باید به آنها مجوز لازم برای شیرین‌سازی آب دریا و ایجاد حقابه برای کشور داده شود. یکی دیگر از این اقدامات، طراحی سازه‌ها و سدهایی است که آب را با عمق بیشتر و سطح کمتر در خود ذخیره می‌کنند یا احداث سدهای زیرزمینی است. همچنین در شهرهای بزرگ، توجه به امر بازچرخانی و استفاده مجدد از آب باید در اولویت قرار بگیرد. در خیلی از شهرهای بزرگ می‌توان هم از زهاب شهری و هم جمع‌آوری آب باران در پشت بام منازل و مناطق نفوذناپذیر برای تامین بخشی از آب مورد نیاز استفاده کرد. افزایش بهره‌وری آب از نکات کلیدی برای سازگاری با پدیده تغییر اقلیم است. این بهره‌وری هم از نظر فیزیکی و هم از نظر اقتصادی باید مورد توجه قرار بگیرد. بهره‌وری اقتصادی بدین معناست که تخصیص آب برای محصولاتی صورت بگیرد که ارزش اقتصادی بیشتری به دنبال دارند. تغییر الگوهای کشت متناسب با شرایط اقلیمی جدید و استفاده از گونه‌های مقاوم به خشکی و شوری از راهکارهای سازگاری با تغییر اقلیم است. پس راه‌حل اصلی بشر در مواجهه با پدیده تغییر اقلیم، علاوه بر تلاش برای کاهش گازهای گلخانه‌ای، سازگاری با شرایط است و تصور اینکه می‌توان با این پدیده به مقابله پرداخت، تصوری کاملا غیرعلمی و به دور از منطق است.

*احمد طبایی



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *